Stress, angst en verliefdheid zijn emoties die maken dat er krachtige hormonen in je brein en als gevolg daarvan ook in de rest van je lichaam vrijkomen en die hormonen hebben dan weer een flinke invloed op je functioneren. In de tekst over stress is al verteld dat stress en angst biologisch gezien heel erg veel op elkaar lijken. Toch zijn er ook grote verschillen – angst is bijvoorbeeld meestal van korte duur, terwijl je van stress toch meestal langer plezier hebt.

Maar er is nog een veel simpelere reden waarom ik hier niet hetzelfde bandje kan gaan afdraaien als bij de tekst over stress: naar angst is veel meer onderzoek gedaan – ook recent onderzoek – en dus ben ik wel bijna verplicht daarover hier wat te melden. Hierdoor is er namelijk in korte tijd weer een hoop nieuwe kennis over angst bij elkaar gesprokkeld.

Dat is eigenlijk niet zo moeilijk te begrijpen: je hoeft maar hard “boe!” te roepen tegen zo’n lief laboratorium-muisje en het schrikt al. Om dat muisje overspannen te krijgen heb je heel wat meer tijd nodig. Bovendien is dat laatste toch een stuk dier-onvriendelijker, want een muis moet je lang aan spanningen bloot gaan stellen om het gestresst te krijgen – en da’s gewoon zielig.

Normale schrikmomenten – waarbij je eigenlijk weinig aan de speciale stresshormonen hebt
Eerst maar eens met het makkelijkste beginnen: stel je wilt de weg oversteken en hebt net die ene auto – waarvan de bestuurder dus vol op de rem moet springen – niet gezien. In een schrikreactie deins je dan terug. In deze fractie van een seconde waarin je bang bent is er wel tijd voor je lichaam om hormonen te gaan vrijmaken die bepaalde angstreacties teweeg kunnen brengen, maar hormonen aanmaken kost nou eenmaal tijd en eer die hormonen dan ook nog eens via het bloed bij de juiste organen zijn aangekomen lig jij al onder die wagen. Aan hormonen heb je bij zo’n enorm kort schrikmoment dus eigenlijk niks.

de angst-effecten. Het rechtop gaan staan van de haren heeft bij de mens niet echt nut meer; alleen als je een dikke vacht over je hele lijf hebt lijk je namelijk groter en gevaarlijker als je die allemaal rechtop zet

Gelukkig zijn er in korte angstmomenten dan ook duidelijke lichamelijke veranderingen die direct door je hersenen worden aangestuurd en niet via de omweg van hormonen. Een belangrijke ervan is dat je pupillen zich onmiddellijk verwijden: je krijgt meer licht in je ogen en ziet dus beter wat er gebeurt – en kunt daar dus ook beter op reageren. Ook wordt je bloeddruk eventjes flink opgejaagd en verwijden je longen en luchtwegen zich – na afloop sta je te hijgen van schrik en voel je je hart in je keel kloppen. Ook deze veranderingen maken je beter voorbereid op het mogelijke gevaar dat er dreigt als je schrikt; het vergroten van pupillen, het stijgen van je bloeddruk en het verwijden van je luchtwegen wordt samen dan ook wel het vecht-of-vlucht mechanisme genoemd.

Toch is dit niet het enige dat er gebeurt als je hevig schrikt. In je hersenen vindt er nog iets veel vreemders plaats . Normaal ‘denk’ je met je grote hersenen – het gedeelte van je brein dat verantwoordelijk is voor het rationele denken en het bewust handelen. In zo’n kort schrikmoment wordt het bevel echter heel kort overgenomen door de kleine hersenen – een deel van je hersenen dat verantwoordelijk is voor je lichaamshouding, motoriek en driften.

Bij de mens zijn de kleine hersenen ongeveer te vergelijken met het brein van een hagedis. Zodra je die auto dus ziet aankomen denk je eventjes net als een wild dier: het enige dat telt is overleven en je maakt een sprong naar achteren.
Wilde dieren hebben vaak ook de neiging soortgenoten te beschermen. Denk aan stokstaartjes waarbij er altijd één op wacht staat als de rest voedsel aan het zoeken is. Als je tegelijk met een vriend of vriendin oversteekt is de kans dus groot dat je bijvoorbeeld met je arm hem of haar terugduwt om te zorgen dat hij of zij ook niet onder die auto belandt.

Meteen daarna onderdrukken je grote hersenen hun kleinere broertje weer en kun je weer normaal denken.

Dat het bevel even wordt overgenomen door een deel van je hersenen dat normaal ondergeschikt is heb je misschien zelf wel eens meegemaakt: in zo’n kort schrikmoment als met zo’n auto kan het zijn dat je eventjes heel chaotisch denkt of letterlijk je leven aan je voorbij ziet flitsen.

Stresshormonen
Bij dit extreme voorbeeld – waarbij de angst maar héél kort duurt – had je eigenlijk niks aan de stresshormonen die bij angst vrijkomen; de adrenaline die vrijkomt komt bijvoorbeeld pas bij je spieren aan als het allemaal al voorbij is en het enige dat je er dan van merkt, is dat je staat te trillen op je benen. Misschien dus gewoon een slecht voorbeeld, want nu moet ik die hormonen apart gaan beschrijven.

Adrenaline
Een heel belangrijk hormoon bij angst is het al eerder even genoemde adrenaline. Adrenaline is een enorm snel werkend hormoon dat heel veel effecten heeft, maar ik denk dat bij angst het feit dat het je bloeddruk en hartslag opjaagt en je luchtwegen verwijdt toch wel het belangrijkst is. Als je nou goed hebt opgelet zei ik eerder dat bloeddruk en ademhaling ook door je brein wordt geregeld. Dat klopt ook wel, maar alleen in het allereerste begin. Als iemand je flink laat schrikken adem je van schrik snel diep in en terwijl je daarna degene die je liet schrikken uitmaakt voor alles wat mooi en lelijk is – of het hem vergeeft, natuurlijk – leg je vaak je hand op je borst waarbij je dan voelt dat je hart als een gek tekeer gaat. Je hersenen gaven je in die paar fracties van een seconde nog niet door adrenaline ondersteunde extra lucht en bloeddruk die nodig is om je te verdedigen, waarna adrenaline het bliksemsnel overneemt.

Cortisol
In de tekst over stress heb ik al een vrij ingewikkeld systeem beschreven dat er uiteindelijk voor zorgt dat je bijnieren glucocorticoïden gaan uitscheiden. Ook bij angst treedt dit systeem in werking. En ook net als bij stress is bij angst de stof cortisol daarvan het belangrijkste. Van onderzoek naar stress is al bekend dat cortisol meer glucose in je bloed brengt: je spieren krijgen meer brandstof. Maar is er verder nog iets aan te ontdekken;

Naar de effecten van cortisol als gevolg van angst is bij apen uitgebreid veldonderzoek gedaan – de effecten van cortisol als gevolg van stress zullen bij deze beesten wel ongeveer hetzelfde zijn, maar ja, wilde apen die relaxed aan hun liaantjes zwiepen zijn nou eenmaal zelden gestresst, dus dat kun je niet onderzoeken. Maar goed, terug naar dat onderzoek.

Bij de betreffende aapjes – van die schattige rhesus-gevallen, maar dat doet er nou even niet toe – bleek, zoals verwacht, dat de concentratie cortisol in hun bloed steeg vlak nadat iemand ze had laten schrikken. Waren ze daarna niet meer bang, dan daalde die concentratie weer. Alle twee eigenlijk logische resultaten.

De onderzoekers gingen toen eens kijken of ze ook iets konden vinden wat ze nog niet wisten. Ze gingen onder andere eens kijken hoe het zat met de cortisol-concentratie in het bloed van de aapjes als ze niet bang waren. Het bleek dat sommige aapjes een duidelijk hogere “rust-concentratie” hadden dan andere. En die aapjes met een hogere rust-concentratie bleken ook veel heviger en sneller te zijn geschrokken bij voorgaande proeven dan de “gewone” aapjes. Hoe leg je dat uit?

Een leuke theorie is dat je er rekening mee moet houden dat cortisol niet alleen te maken heeft met angst of stress, maar ook ontstekingsremmend werkt. Een ontsteking kun je krijgen als je eenmaal een wond hebt. Nou is een ontsteking niet persé slecht, maar een té erge ontsteking wél, dus als je verwond bent zal er altijd wat meer cortisol in je bloed zitten dan anders. En dat beetje meer cortisol laat je ook sneller schrikken, waardoor je weer voorzichtiger wordt en dus minder kans loopt nóg een verwonding op te lopen door onvoorzichtig te doen. Meer cortisol in je bloed hebben dan je soortgenoten maakt je dus wel wat bangelijk, maar helpt je wél te overleven.

Toch hadden de meeste aapjes een ‘gewone’ hoeveelheid cortisol in hun bloed. Maar beter ook, want cortisol heeft ook schadelijke effecten als je er teveel van hebt (je immuunsysteem wordt er dan door onderdrukt, bijvoorbeeld) en die zouden wel eens zwaarder kunnen wegen dan dat sneller schrikken voor een vijand; als je niet schrikt van een Boa Constrictor weet je namelijk ook wel dat zo’n beest gevaarlijk is en vlucht je ook wel.

Maar nou ben ik een heel verhaal op aan het hangen over apies terwijl ik de hormonen die vrijkomen bij angst ging beschrijven. Daar ben ik door dat verhaal met die aapjes echter mee klaar: adrenaline en cortisol zijn gewoon voor zover bekend de belangrijkste angst-hormonen. En met alles wat je nu weet kun je eigenlijk ook het hele angst-proces verklaren.

Stel bijvoorbeeld eens dat je sympathieke buurman zijn valse rottweiler niet goed heeft aangelijnd en dat beest toevallig net jou niet mag. En stel nou ook eens dat jij op 10 meter afstand van die buurman met z’n hond staat en dat beest zich losrukt. Zoals je misschien wel in dat schemaatje hebt gezien dat hierboven ergens stond gaat je prefrontale cortex er dan eens over nadenken wat het inhoudt als een schuimbekkende rottweiler à 70 kilo op je af komt gestoomd. Die cortex komt hopelijk voor jou dan tot de conclusie dat dat toch wel gevaarlijk is. Je amygdala gaat dan angst genereren: er wordt een begin gemaakt met een hogere hartslag en bloeddruk en je ademt diep in. De amygdala zorgt ervoor dat je pupillen vergroot worden zodat je dat dravend monster beter kunt zien. Inmiddels is ook je hypothalamus op de hoogte van wat er te gebeuren staat. Deze geeft de hypofyse dan opdracht eens even de goede hormonen uit de kast te halen wat ervoor zorgt dat de adrenaline in een mum van tijd door je aders giert: bloeddruk en hartslag worden hoog gehouden, ademhaling gaat sneller en dieper. Dat houdt uiteindelijk allemaal in dat je spieren meer zuurstof krijgen. Heel even daarna krijg je er dan ook nog eens cortisol bij: je spieren krijgen ook nog eens meer glucose. Wat er nu in totaal is gebeurd, is dat je beter ziet, en je spieren hard kunnen gaan werken. Nu is het tijd om je ook daadwerkelijk bewust te worden van je angst – waar dat cortisol, getuige het onderzoek met de rhesusaapjes – ook voor zorgt. Nu ben je helmaal klaar voor de confrontatie met die tientonner van je buurman.

En ach ja, het feit dat dat beest uiteindelijk alleen maar tegen je opspringt en je in je gezicht begint te likken doet niks af aan die fascinerende chemie van angst… Toch?