Normaal ben ik de rust zelve, maar ik geloof dat ik vandaag een beetje te lang achter m’n beeldscherm heb gezeten en wat te druk e-mails naar m’n medeauteur heb zitten sturen, want ik begin er nu toch een beetje last van te krijgen – en zo te horen aan al dat geratel m’n pc’tje ook: stress.

Biologisch gezien is stress eigenlijk hetzelfde als angst; bij alle twee beginnen er in je lichaam bepaalde stoffen vrij te komen en bepaalde veranderingen op te treden. Het grote verschil is eigenlijk dat stress meestal veel langer duurt en daardoor op den duur zelfs schadelijk kan worden.

Even de eenvoudigste lichamelijke verandering die er plaats vindt als je in de stress begint te raken: je bijniermerg zal adrenaline en noradrenaline gaan afscheiden. Als je alleen maar naar het verschijnsel stress kijkt hebben die twee soorten adrenaline ongeveer dezelfde werking: beiden jagen je hartslag omhoog en maken dat je dieper gaat ademhalen. Dit gaat – eigenlijk vrij logisch – gepaard met een beetje een opgefokt gevoel; je wordt onrustiger en voelt je opgejaagd. Niet echt fijn, dus.

Ook je grijze celletjes gaan zich er nog mee bemoeien – ook logisch, anders zou deze tekst niet op deze site te vinden zijn. De hypothalamus gaat namelijk een gezellig hormoon maken dat aan het begin staat van een kettingreactie; dit hormoon zorgt er namelijk voor dat er een ander leuk hormoon vrijkomt: CRF (corticotrophin releasing factor).

Corticotrophin releasing factor betekent letterlijk zoiets als “stof die corticotrophin vrij maakt”. Dus geloof het of niet, ook dít hormoon zorgt weer dat er een stof vrijkomt, namelijk dat corticotrophin. CRF maakt namelijk dat de hypofyse – die grote hormoonklier in de hersenen waar al meer over is gesproken – adrenocorticotroop gaat maken. Dat gaat weer naar de bijnieren waardoor de bijnierschors een soort stoffen gaat maken die we glucocorticoïden noemen. En dat zijn de stoffen waar het nou eigenlijk om te doen was. Dus nog even kort: hypothalamushormoon ->CRF -> hypofyse: adrenocorticotroop -> glucocorticoïden .

Schema

Ik weet het, ik ben wat enthousiast, dus dit is waarschijnlijk wat veel om zo maar even te snappen, en daarom heb ik geprobeerd het wat duidelijker dan ik het kan schrijven weer te geven in nevenstaand schema. Ahum. In dat schema staat ook dat gedoe van die hogere hartslag en diepere ademhaling nog even vermeldt.

Zoals je ziet heeft het vrijkomen van de glucocorticoïden nogal straffe uitwerkingen op je lichaam: de glucoseproductie van je lichaam wordt erdoor opgeschroefd. Dat wordt gedaan door eiwitten aan spieren en andere weefsels te onttrekken en die in de lever om te zetten tot glucose. Je lichaam breekt dus eigenlijk zichzelf langzaam af om in extra brandstof te kunnen voorzien. Verder zie je in het schema dat glucocorticoïden het immuunsysteem onderdrukken. Dat komt doordat één van die glucocorticoïden cortisol is, dat in veel ontstekingsremmende medicijnen – onder andere tegen hooikoorts – zit. De concentratie cortisol in je bloed is bij stress ruim 20x zo hoog als normaal.

Dat die effecten zo sterk zijn is niet zo erg verwonderlijk; je hebt immers te maken met steroïden – dezelfde klasse hormonen als sporters slikken om harder te kunnen rennen of fietsen. Steroïden zijn – simpel gezegd – hormonen die goed in vet oplossen. Al je lichaamscellen hebben een membraan dat van vet gemaakt is. Samen houdt dat in dat steroïden zeer goed ál je lichaamscellen kunnen binnendringen en dus een sterke werking hebben.

Maar nu even naar al die effecten van stress: hogere hartslag, dieper ademhaling, meer glucose in je bloed en een onderdrukt immuunsysteem: wat voor functie heeft dat nou allemaal? Eerst even naar dat onderdrukt immuunsysteem: het immuunsysteem is een vrij complex beschermingsmechanisme van een levend wezen dat sterk gespecialiseerd is en veel energie vraagt. Een onderdrukt immuunsysteem vraagt dus minder energie, onder andere doordat het lichaam dan geen energie meer ‘verspilt’ aan het doen ontstaan en weer genezen van ontstekingen. Zo houd je dus meer energie over. Ook heb je bij stress meer glucose in je bloed; meer brandstof, dus. Ook die andere twee effecten hebben er iets te maken met het energiebeheer van je lichaam. Eigenlijk komt het erop neer dat je lichaam zich voorbereidt op actie – zelfs ten koste van z’n eigen gezondheid.

Vroeger had stress dan ook vooral zo z’n nut ten tijde van oorlog; de krijgers die aan die oorlog meededen kregen natuurlijk stress door alle spanningen waaraan ze bloot stonden en op korte termijn zorgde dat ervoor dat ze beter konden vechten – wonden onstaken niet en deden dus minder pijn en ze hadden meer kracht. Was dan de veldslag gestreden, dan verdween ook de stress weer vrij snel en daarmee de lichamelijke gevolgen ervan.

Tegenwoordig – in onze westerse wereld – wordt stress meestal niet veroorzaakt door dingen die vragen om een lichaam dat klaar is voor actie; eigenlijk alle stress is nu geestelijk. De extra glucose in je bloed en de energiebesparing uit het onderdrukt immuunsysteem hebben dus geen functie, net zo min als die diepere ademhaling en dat snellere hartritme. Dat zou je al een vermoeden kunnen geven dat stress in onze westerse wereld eigenlijk niet nuttig of zelfs slecht is.

Maar bij ons hangt stress ook nog eens niet samen met relatief kortdurende dingen als veldslagen; stress kan nu veel langer – maanden, jaren? – aanhouden dan vroeger omdat je op je werk bijvoorbeeld voortdurend te zwaar belast wordt. Al die lichamelijke veranderingen vinden dus én geen uitweg (in de vorm van lichamelijke inspanning) én houden veel te lang aan. En dat is inderdaad slecht voor je gezondheid.

Stress was vroeger dus alleen maar nuttig, maar is nu een welvaartsziekte geworden. En behalve het geestelijk ongemak dat ermee samen gaat kan het ook andere gebreken veroorzaken. Doordat je bijvoorbeeld constant te veel glucose in je bloed hebt kun je uiteindelijk suikerziekte krijgen. Ook een maagzweer – veroorzaakt doordat het immuunsysteem onderdrukt wordt? – komt erg vaak voor bij mensen die serieus gestresst zijn. Dan kun je er nog osteoporose van krijgen – botontkalking – waarschijnlijk ook weer een gevolg van dat onderdrukte immuunsysteem, want doordat dat systeem onderdrukt is worden er in je botmerg minder witte bloedcellen (uitleg: bloedcellen die schadelijke bacteriën en virussen onschadelijk maken door ze op te vreten; het pac-man idee) aangemaakt; er is dus minder activiteit binnenin je botten dan normaal, wat wel eens samen zou kunnen gaan met het minder sterk worden van de botten als geheel.

En dan is er nog een heel voor de hand liggende bijwerking: grotere vatbaarheid voor allerlei ziektes doordat je lichaam zichzelf er minder tegen verdedigt.

Stress is dus niet alleen een mentaal probleem waar geestelijk niet bepaald stabiele figuren last van kunnen krijgen; biologisch gezien is het een reeks lichamelijke gebreken die uiteindelijk in gang wordt gezet door de hypofyse. Stress zit dus inderdaad tussen de oren, maar is veel tastbaarder dan je misschien had verwacht!